เคยสงสัยไหมว่า ทำไมบางคนจามทุกครั้งที่เจอฝุ่น บางคนมีผื่นคันหลังรับประทานอาหารบางชนิด หรือบางคนเพิ่งเริ่มมีอาการภูมิแพ้เมื่อโตเป็นผู้ใหญ่ ทั้งที่ก่อนหน้านี้ไม่เคยมีอาการเลย?
โรคภูมิแพ้เป็นภาวะที่ระบบภูมิคุ้มกันตอบสนองต่อสารบางชนิดมากเกินไป โดยสารเหล่านั้นอาจไม่เป็นอันตรายต่อคนทั่วไป เช่น ไรฝุ่น เกสรดอกไม้ ขนหรือรังแคสัตว์ และโปรตีนในอาหารบางชนิด
การเกิดภูมิแพ้มีความเกี่ยวข้องกับหลายปัจจัย ทั้งกรรมพันธุ์ สิ่งแวดล้อม และการทำงานของระบบภูมิคุ้มกัน อย่างไรก็ตาม อาการที่คล้ายภูมิแพ้ไม่ได้หมายความว่าจะเป็นโรคภูมิแพ้เสมอไป จึงควรได้รับการประเมินอย่างเหมาะสม
บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจว่า ภูมิแพ้เกิดจากอะไร มีอาการแบบไหน ตรวจอย่างไร และมีวิธีดูแลรักษาอย่างไรบ้าง รวมถึงตอบข้อสงสัยว่าการสัมผัสสิ่งที่แพ้ซ้ำ ๆ จะช่วยให้หายแพ้ได้จริงหรือไม่

ภูมิแพ้คืออะไร?

โรคภูมิแพ้ (Allergic Disease) คือภาวะที่ระบบภูมิคุ้มกันตอบสนองต่อสารก่อภูมิแพ้ (Allergen) มากกว่าปกติ โดยในผู้ที่มีภูมิไวเกินต่อสารชนิดนั้น ร่างกายอาจสร้างแอนติบอดีชนิด IgE และกระตุ้นให้เซลล์ต่าง ๆ ปล่อยสารที่ทำให้เกิดอาการแพ้ เช่น ฮิสตามีน (Histamine)
อาการที่เกิดขึ้นจะแตกต่างกันไปตามชนิดของสารก่อภูมิแพ้และระบบของร่างกายที่ได้รับผลกระทบ เช่น จาม น้ำมูกไหล คันตา ผื่นลมพิษ หรืออาการทางระบบทางเดินหายใจ
โรคภูมิแพ้ที่พบได้บ่อย ได้แก่

โรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้: มีอาการจาม คัดจมูก น้ำมูกใส และคันจมูก
โรคภูมิแพ้ทางตา: คันตา ตาแดง และน้ำตาไหล
โรคผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง: ผิวแห้ง คัน และเกิดผื่นอักเสบเป็น ๆ หาย ๆ
โรคหืดที่เกี่ยวข้องกับภูมิแพ้: อาจมีอาการไอ หายใจมีเสียงหวีด แน่นหน้าอก หรือหายใจลำบาก
การแพ้อาหาร: อาจทำให้เกิดผื่นลมพิษ บวม อาเจียน หรืออาการผิดปกติในระบบอื่น ๆ

ทั้งนี้ โรคภูมิแพ้แต่ละชนิดมีสาเหตุและแนวทางรักษาแตกต่างกัน จึงไม่ควรใช้วิธีรักษาแบบเดียวกันกับทุกคน

ภูมิแพ้เกิดจากอะไร? 4 ปัจจัยสำคัญที่ควรรู้

การเกิดโรคภูมิแพ้ไม่ได้มีสาเหตุจากสิ่งใดสิ่งหนึ่งเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับปัจจัยทางพันธุกรรม การทำงานของระบบภูมิคุ้มกัน และสิ่งแวดล้อมที่แต่ละคนสัมผัส

1. กรรมพันธุ์และประวัติครอบครัว

กรรมพันธุ์เป็นหนึ่งในปัจจัยที่เพิ่มโอกาสเกิดโรคภูมิแพ้ หากพ่อแม่หรือสมาชิกในครอบครัวมีประวัติเป็นโรคภูมิแพ้ ลูกอาจมีความเสี่ยงสูงขึ้นเช่นกัน
อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าลูกจะต้องเป็นภูมิแพ้เสมอไป หรือจะต้องแพ้สารชนิดเดียวกับพ่อแม่ เพราะโรคภูมิแพ้ยังเกี่ยวข้องกับปัจจัยอื่น ๆ ร่วมด้วย

2. สารก่อภูมิแพ้ในสิ่งแวดล้อม

สารก่อภูมิแพ้เป็นสิ่งกระตุ้นที่ทำให้เกิดอาการในผู้ที่มีความไวต่อสารนั้น โดยสารก่อภูมิแพ้ที่พบได้บ่อย ได้แก่

ไรฝุ่น: มักพบในที่นอน หมอน ผ้าห่ม พรม และเฟอร์นิเจอร์ที่สะสมฝุ่น
เกสรดอกไม้: อาจกระตุ้นอาการจาม น้ำมูกไหล และคันตา
เชื้อรา: พบได้ในบริเวณที่มีความชื้นหรืออากาศถ่ายเทไม่ดี
สารก่อภูมิแพ้จากสัตว์: เช่น โปรตีนในรังแค น้ำลาย หรือปัสสาวะของสัตว์ ไม่ใช่เฉพาะเส้นขนเท่านั้น
อาหารบางชนิด: เช่น นมวัว ไข่ ถั่วลิสง ถั่วเปลือกแข็ง ปลา และอาหารทะเล ซึ่งอาจก่อให้เกิดอาการแพ้ในบางคน

การสัมผัสสารเหล่านี้ไม่ได้ทำให้ทุกคนเป็นภูมิแพ้ แต่มีโอกาสกระตุ้นอาการในผู้ที่มีความไวต่อสารนั้น

3. ระบบภูมิคุ้มกันตอบสนองต่อสารบางชนิดมากเกินไป

โดยปกติระบบภูมิคุ้มกันมีหน้าที่ป้องกันร่างกายจากสิ่งแปลกปลอมที่เป็นอันตราย แต่ในผู้ที่เป็นภูมิแพ้ ระบบภูมิคุ้มกันอาจตอบสนองต่อสารที่โดยทั่วไปไม่เป็นอันตรายมากเกินไป
เมื่อร่างกายสัมผัสสารที่แพ้ อาจเกิดกระบวนการอักเสบและปล่อยสารที่ทำให้เกิดอาการต่าง ๆ เช่น คัน จาม น้ำมูกไหล หรือผื่นขึ้น

4. ฝุ่น ควัน และมลพิษทางอากาศ

ควันบุหรี่ ฝุ่น PM2.5 และมลพิษทางอากาศอาจทำให้ทางเดินหายใจระคายเคืองและกระตุ้นให้อาการของผู้ที่เป็นภูมิแพ้หรือโรคหืดกำเริบได้
อย่างไรก็ตาม สิ่งระคายเคืองเหล่านี้ไม่ใช่สารก่อภูมิแพ้โดยตรงทุกชนิด และการมีอาการเมื่อสัมผัสฝุ่นหรือควันก็ไม่ได้ยืนยันว่าเป็นโรคภูมิแพ้เสมอไป

อาการภูมิแพ้มีอะไรบ้าง? เช็กอาการเบื้องต้น

อาการภูมิแพ้แตกต่างกันตามชนิดของโรคและอวัยวะที่ได้รับผลกระทบ โดยอาการที่พบได้บ่อยมีดังนี้

อาการภูมิแพ้ทางจมูกและระบบทางเดินหายใจ

จามบ่อย โดยเฉพาะเมื่อสัมผัสฝุ่นหรือสารกระตุ้น
น้ำมูกใส คัดจมูก และคันจมูก
คันคอหรือมีอาการระคายเคืองในลำคอ
ไอ แน่นหน้าอก หรือหายใจมีเสียงหวีดในผู้ที่มีโรคหืดร่วมด้วย

อาการภูมิแพ้ทางผิวหนัง

ผื่นคันหรือผื่นแดง
ลมพิษ ซึ่งมีลักษณะเป็นปื้นนูนและอาจยุบหรือย้ายตำแหน่งได้
ผิวแห้งและอักเสบในผู้ที่มีผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง

อาการแพ้อาหาร

อาการอาจเกิดภายในเวลาไม่นานหลังรับประทานอาหารที่แพ้ เช่น

คันในปากหรือมีอาการบวมบริเวณริมฝีปาก
ผื่นลมพิษหรือผื่นแดง
คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง หรือท้องเสีย
หายใจลำบากหรือมีอาการผิดปกติหลายระบบร่วมกันในกรณีที่รุนแรง

อาการทางเดินอาหารเพียงอย่างเดียวไม่ได้ยืนยันว่าเป็นการแพ้อาหาร เพราะอาจเกิดจากภาวะไม่ทนต่ออาหารหรือโรคอื่น ๆ ได้เช่นกัน
ข้อควรระวัง: หากมีอาการหายใจลำบาก ลิ้นหรือคอบวม หน้ามืด หรือหมดสติหลังสัมผัสสารหรือรับประทานอาหารที่สงสัยว่าแพ้ ให้โทร 1669 หรือขอความช่วยเหลือฉุกเฉินทันที หากมีอะดรีนาลีนชนิดฉีดสำหรับภาวะแพ้รุนแรงที่แพทย์สั่งไว้ ควรใช้ตามแผนฉุกเฉินที่ได้รับ ไม่ควรรอให้อาการดีขึ้นเอง

ถ้าเกิดอาการแพ้ ควรดูแลตัวเองอย่างไร?

หากมีอาการคล้ายภูมิแพ้ที่ไม่รุนแรง สามารถดูแลเบื้องต้นได้ดังนี้

หยุดสัมผัสสิ่งที่สงสัยว่าเป็นตัวกระตุ้น เช่น ออกจากบริเวณที่มีฝุ่นหรือควัน และหยุดรับประทานอาหารที่สงสัยว่าเป็นสาเหตุ
สังเกตลักษณะและระยะเวลาของอาการ เช่น อาการเกิดหลังสัมผัสอะไร นานเท่าใด และมีอาการอื่นร่วมด้วยหรือไม่
ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรเรื่องยา เช่น ยาต้านฮิสตามีนสำหรับอาการบางประเภท หรือยาพ่นจมูกตามความเหมาะสม
พบแพทย์หากอาการเกิดซ้ำหรือรบกวนชีวิตประจำวัน เพื่อประเมินสาเหตุและวางแผนรักษา

ไม่ควรทดลองรับประทานอาหารหรือสัมผัสสารที่สงสัยว่าแพ้ซ้ำด้วยตนเอง โดยเฉพาะเมื่อเคยมีอาการรุนแรง

วิธีรักษาโรคภูมิแพ้ มีอะไรบ้าง?

แนวทางรักษาขึ้นอยู่กับชนิดของโรคภูมิแพ้ อาการ และความรุนแรงของแต่ละคน โดยวิธีที่ใช้บ่อยมีดังนี้

1. หลีกเลี่ยงสารก่อภูมิแพ้ที่ตรวจพบ

เมื่อทราบสารที่กระตุ้นอาการ ควรลดการสัมผัสอย่างเหมาะสม เช่น

ซักทำความสะอาดเครื่องนอนและลดการสะสมของไรฝุ่น
ดูแลบ้านให้แห้งและลดความชื้นที่เอื้อต่อการเกิดเชื้อรา
หลีกเลี่ยงควันบุหรี่และติดตามคุณภาพอากาศ
หลีกเลี่ยงอาหารที่ได้รับการวินิจฉัยว่าแพ้ โดยเฉพาะอาหารที่เคยทำให้เกิดอาการรุนแรง

ไม่จำเป็นต้องงดอาหารหลายชนิดหรือกำจัดสิ่งของทั้งหมดในบ้านโดยไม่มีเหตุผล เพราะอาจทำให้เกิดข้อจำกัดด้านโภชนาการและค่าใช้จ่ายโดยไม่จำเป็น

2. ใช้ยาตามคำแนะนำของแพทย์

ยาที่ใช้รักษาโรคภูมิแพ้มีหลายกลุ่ม ได้แก่

ยาต้านฮิสตามีน: ช่วยบรรเทาอาการบางอย่าง เช่น จาม น้ำมูกไหล คัน และลมพิษ
ยาพ่นจมูกกลุ่มคอร์ติโคสเตียรอยด์: ใช้ควบคุมอาการจมูกอักเสบจากภูมิแพ้
ยาสำหรับควบคุมโรคหืด: ใช้ตามแผนการรักษาของแพทย์ในผู้ที่มีโรคหืดร่วมด้วย
อะดรีนาลีนชนิดฉีด: เป็นยาสำคัญสำหรับภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลันในผู้ที่มีข้อบ่งชี้

การเลือกใช้ยาควรพิจารณาจากอาการและโรคประจำตัว ไม่ควรใช้ยาชนิดใดชนิดหนึ่งแทนการรักษาที่จำเป็นในภาวะฉุกเฉิน

3. ภูมิคุ้มกันบำบัดต่อสารก่อภูมิแพ้ (Allergen Immunotherapy)

ภูมิคุ้มกันบำบัดเป็นการรักษาที่มุ่งปรับการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกันต่อสารก่อภูมิแพ้บางชนิด โดยแพทย์อาจพิจารณาในผู้ป่วยที่เหมาะสม เช่น ผู้ที่มีอาการจมูกอักเสบจากภูมิแพ้บางประเภท
การรักษามีทั้งรูปแบบฉีดและรูปแบบอมใต้ลิ้นสำหรับสารก่อภูมิแพ้บางชนิด โดยต้องผ่านการประเมินข้อบ่งชี้ ความเสี่ยง และติดตามผลจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ
วิธีนี้ไม่ใช่การทดลองสัมผัสสารที่แพ้ด้วยตนเอง และไม่เหมาะกับโรคภูมิแพ้ทุกชนิด

4. ดูแลโภชนาการและวิตามินให้เหมาะสม

การรับประทานอาหารให้ครบหมู่และได้รับวิตามินกับแร่ธาตุอย่างเพียงพอ ช่วยสนับสนุนการทำงานตามปกติของร่างกายและระบบภูมิคุ้มกัน
อย่างไรก็ตาม การรับประทานวิตามินหรือการให้วิตามินทางหลอดเลือดดำ (IV Vitamin Drip) ไม่ใช่วิธีรักษาโรคภูมิแพ้โดยตรง และยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะสรุปว่าการให้วิตามินเพิ่มเติมช่วยทำให้โรคภูมิแพ้หายขาดได้
หากสงสัยว่าขาดวิตามินหรือมีปัญหาด้านโภชนาการ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินความจำเป็นในการตรวจและการเสริมสารอาหารให้เหมาะสมกับแต่ละบุคคล

5. ดูแลสุขภาพโดยรวมอย่างสม่ำเสมอ

การพักผ่อนให้เพียงพอ ออกกำลังกายอย่างเหมาะสม รับประทานอาหารหลากหลาย และหลีกเลี่ยงควันบุหรี่ เป็นส่วนหนึ่งของการดูแลสุขภาพโดยรวม แม้จะไม่สามารถรับประกันว่าจะป้องกันหรือรักษาโรคภูมิแพ้ได้ทั้งหมดก็ตาม

ตอนเด็กไม่แพ้ โตมาแพ้ได้ไหม?

คำตอบคือ สามารถเกิดขึ้นได้
โรคภูมิแพ้สามารถเริ่มแสดงอาการได้ทั้งในวัยเด็กและวัยผู้ใหญ่ แม้ในอดีตจะเคยรับประทานอาหารหรือสัมผัสสารบางชนิดโดยไม่มีอาการก็ตาม
อย่างไรก็ตาม อาการที่เพิ่งเกิดขึ้นในวัยผู้ใหญ่ไม่ได้หมายความว่าเป็นภูมิแพ้เสมอไป เพราะอาจมีสาเหตุอื่น เช่น การระคายเคือง การติดเชื้อ หรือภาวะไม่ทนต่ออาหาร
หากเริ่มมีอาการผิดปกติซ้ำ ๆ ควรจดบันทึกสิ่งที่สัมผัสหรือรับประทานก่อนเกิดอาการ และปรึกษาแพทย์เพื่อหาสาเหตุที่ชัดเจน

ถ้าแพ้แล้วสัมผัสซ้ำ ๆ จะทำให้หายแพ้จริงไหม?

ไม่จริงเสมอไป และไม่ควรทดลองเอง
การสัมผัสสารก่อภูมิแพ้ซ้ำ ๆ อาจทำให้เกิดอาการซ้ำหรือรุนแรงขึ้นได้ โดยเฉพาะการแพ้อาหาร ซึ่งบางกรณีอาจนำไปสู่ภาวะแพ้รุนแรงที่เป็นอันตรายถึงชีวิต
แม้จะมีการรักษาบางประเภทที่ช่วยปรับการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกันได้ เช่น ภูมิคุ้มกันบำบัดต่อสารก่อภูมิแพ้ แต่ต้องใช้วิธีที่ผ่านการประเมินและอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์
การรักษาดังกล่าวมีข้อบ่งชี้และข้อจำกัดเฉพาะ จึงไม่สามารถสรุปได้ว่าผู้ป่วยทุกคนจะหายแพ้หรือสามารถกลับไปสัมผัสสารที่แพ้ได้อย่างปลอดภัย

ตรวจภูมิแพ้ได้อย่างไร? มีวิธีไหนบ้าง?

หากมีอาการที่สงสัยว่าเกิดจากโรคภูมิแพ้ แพทย์จะเริ่มจากการซักประวัติ ตรวจร่างกาย และประเมินความสัมพันธ์ระหว่างอาการกับสิ่งที่สงสัยว่าเป็นตัวกระตุ้น ก่อนเลือกวิธีตรวจที่เหมาะสม

1. Skin Prick Test ตรวจภูมิแพ้ทางผิวหนัง

เป็นการทดสอบโดยหยดสารก่อภูมิแพ้ที่ต้องการตรวจลงบนผิวหนัง แล้วใช้วิธีสะกิดผิวชั้นตื้นตามขั้นตอนมาตรฐาน เพื่อประเมินปฏิกิริยาที่เกิดขึ้น
การตรวจชนิดนี้มักใช้ประเมินสารก่อภูมิแพ้ เช่น ไรฝุ่น เกสรดอกไม้ เชื้อรา และสารก่อภูมิแพ้จากสัตว์บางชนิด
ผลตรวจต้องแปลร่วมกับประวัติและอาการ เพราะการทดสอบที่ให้ผลบวกไม่ได้หมายความว่าจะมีอาการแพ้เมื่อสัมผัสสารนั้นจริงเสมอไป

2. Specific IgE Blood Test ตรวจเลือดหาภูมิแพ้

เป็นการตรวจเลือดเพื่อวัดแอนติบอดีชนิด IgE ที่จำเพาะต่อสารก่อภูมิแพ้ที่สงสัย เหมาะสำหรับบางกรณีที่ไม่สามารถทำ Skin Prick Test ได้ หรือแพทย์เห็นว่าการตรวจเลือดจะช่วยในการประเมิน
เช่นเดียวกับการตรวจทางผิวหนัง ผลตรวจต้องพิจารณาร่วมกับประวัติและอาการ ไม่ควรใช้ผลตรวจเพียงอย่างเดียวเพื่อสรุปว่าผู้ป่วยแพ้สารชนิดนั้นแน่นอน

3. การตรวจอื่น ๆ ตามข้อบ่งชี้

ในบางกรณีแพทย์อาจพิจารณาการตรวจเพิ่มเติม เช่น การทดสอบสมรรถภาพปอดในผู้ที่สงสัยโรคหืด หรือการทดสอบการแพ้อาหารภายใต้การดูแลของบุคลากรทางการแพทย์ เมื่อมีข้อบ่งชี้ที่เหมาะสม
การเลือกตรวจจึงควรพิจารณาจากอาการและข้อสงสัยทางคลินิก ไม่จำเป็นต้องตรวจทุกชนิดในทุกคน

การตรวจ Food IgG ใช้วินิจฉัยภูมิแพ้อาหารได้หรือไม่?

การตรวจ Food IgG เป็นการวัดแอนติบอดีชนิด IgG ต่ออาหารบางชนิด แต่ ไม่แนะนำให้ใช้การตรวจ Food IgG เพื่อวินิจฉัยภูมิแพ้อาหารหรือภาวะไม่ทนต่ออาหาร เนื่องจากผลตรวจอาจสะท้อนการสัมผัสหรือการตอบสนองตามปกติของร่างกายต่ออาหาร มากกว่าจะบ่งชี้ว่าเป็นอาหารที่ก่อให้เกิดอาการ
หากสงสัยว่าแพ้อาหาร ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินประวัติและเลือกวิธีตรวจที่มีหลักฐานรองรับตามความเหมาะสม

ตรวจภูมิแพ้และปรึกษาด้านสุขภาพที่ Sukho Healthcare โรงพยาบาลมาสเตอร์พีซ

ผู้ที่มีอาการจาม คัดจมูก ผื่นคัน หรืออาการผิดปกติหลังรับประทานอาหาร สามารถปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินสาเหตุและวางแผนดูแลสุขภาพให้เหมาะสมกับแต่ละบุคคล
Sukho Healthcare โรงพยาบาลมาสเตอร์พีซ ให้บริการด้านสุขภาพและการให้คำปรึกษาเกี่ยวกับโภชนาการและวิตามิน โดยรายละเอียดบริการและความเหมาะสมในการตรวจหรือรับบริการควรได้รับการยืนยันจากโรงพยาบาลก่อนเข้ารับบริการ

สถานที่: อาคาร 3 ชั้น 1
เวลาให้บริการ: ทุกวัน 08.00–18.30 น. (โปรดยืนยันเวลาให้บริการก่อนเผยแพร่)
ช่องทางติดต่อ: [เพิ่มลิงก์ LINE OA หรือช่องทางติดต่อของ Sukho Healthcare]

หมายเหตุ: ควรยืนยันรายการตรวจภูมิแพ้ที่เปิดให้บริการจริงกับทีมแพทย์และห้องปฏิบัติการก่อนเผยแพร่บทความ

สรุป ภูมิแพ้เกิดจากอะไร และควรรับมืออย่างไร?

ภูมิแพ้เกิดจากการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกันต่อสารบางชนิดมากเกินไป โดยมีปัจจัยร่วมทั้งกรรมพันธุ์ สิ่งแวดล้อม และความไวต่อสารก่อภูมิแพ้ของแต่ละบุคคล อาการอาจเกิดขึ้นได้ทั้งในวัยเด็กและวัยผู้ใหญ่ และแตกต่างกันตามชนิดของโรค
การดูแลที่เหมาะสมเริ่มจากการสังเกตอาการ หลีกเลี่ยงสิ่งกระตุ้นที่ทราบสาเหตุ และปรึกษาแพทย์เพื่อเลือกวิธีตรวจและรักษาอย่างถูกต้อง ไม่ควรทดลองสัมผัสสิ่งที่สงสัยว่าแพ้ซ้ำเพื่อหวังให้ร่างกายปรับตัว และไม่ควรใช้การเสริมวิตามินหรือการตรวจ Food IgG แทนวิธีวินิจฉัยและรักษาที่มีหลักฐานรองรับ
หากมีอาการผิดปกติเกิดขึ้นซ้ำ ๆ การเข้ารับการประเมินจากแพทย์จะช่วยให้เข้าใจสาเหตุและวางแผนดูแลสุขภาพได้อย่างเหมาะสม

แชร์เลย: