โทษของบุหรี่ ผลกระทบต่อสุขภาพทั้งของผู้สูบและคนรอบข้าง
การสูบบุหรี่ไม่เพียงแต่เป็นพฤติกรรมที่ทำลายสุขภาพของผู้สูบเอง แต่ยังมีโทษของบุหรี่ ที่ส่งผลกระทบเป็นวงกว้างต่อคนรอบข้างและสิ่งแวดล้อม ผลเสียต่อสุขภาพจากการได้รับสารเคมีอันตรายนับพันชนิดสะสมในร่างกาย นำไปสู่ความเสี่ยงของโรคร้ายแรงหลายชนิด ทั้งโรคระบบทางเดินหายใจ โรคหัวใจ และโรคมะเร็ง การทำความเข้าใจถึงอันตรายเหล่านี้จึงเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญในการตระหนักถึงความจำเป็นของการเลิกบุหรี่ เพื่อคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นในระยะยาว
บุหรี่มีสารอะไรบ้าง และส่งผลต่อร่างกายอย่างไร
ในควันบุหรี่หนึ่งมวนประกอบไปด้วยสารเคมีมากกว่า 7,000 ชนิด โดยมีสารพิษมากกว่า 250 ชนิด และสารที่ก่อให้เกิดมะเร็งอย่างน้อย 70 ชนิด ซึ่งสารเหล่านี้กระจายตัวเข้าสู่กระแสเลือดและทำลายอวัยวะต่าง ๆ ในเวลาอันรวดเร็ว
สารเคมีตัวร้ายในบุหรี่
- นิโคติน (Nicotine): สารเสพติดหลักที่ทำให้ผู้สูบรู้สึกอยากบุหรี่ตลอดเวลา ส่งผลต่อระบบประสาทส่วนกลาง เพิ่มอัตราการเต้นของหัวใจและความดันโลหิต
- ทาร์ (Tar): หรือน้ำมันดิน สารเหนียวสีน้ำตาลที่เกาะติดปอด ทำให้ปอดดำ ลดประสิทธิภาพการแลกเปลี่ยนออกซิเจน
- คาร์บอนมอนอกไซด์ (Carbon Monoxide): ก๊าซพิษที่แย่งพื้นที่ออกซิเจนในเม็ดเลือดแดง ทำให้ร่างกายได้รับออกซิเจนไม่เพียงพอ
- สารพิษอื่น ๆ: เช่น ไฮโดรเจนไซยาไนด์, ฟอร์มาลดีไฮด์, และโลหะหนักต่าง ๆ เช่น แคดเมียม และตะกั่ว
สารเหล่านี้ไม่เพียงแค่ทำลายปอด แต่ยังเข้าไปรบกวนระบบการทำงานของหลอดเลือด ทำให้ผนังหลอดเลือดเปราะบางและตีบตัน ส่งผลให้เกิดภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงทั่วร่างกาย
การสูบบุหรี่ส่งผลต่อสุขภาพและเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคอะไรบ้าง
ผลกระทบจากการสูบบุหรี่แบ่งออกเป็นสองระยะ คือระยะสั้นที่คุณอาจรู้สึกได้ทันที และระยะยาวที่สะสมจนกลายเป็นโรคเรื้อรัง ดังนี้
ผลกระทบในระยะสั้น
- ระบบหายใจ: ไอเรื้อรัง ระคายเคืองคอ และติดเชื้อในทางเดินหายใจง่ายขึ้น
- ประสาทสัมผัส: การรับรสและกลิ่นลดลง
- ร่างกาย: เหนื่อยง่ายกว่าปกติ เนื่องจากปริมาณออกซิเจนในเลือดลดลง
ผลกระทบและความเสี่ยงโรคในระยะยาว
- โรคมะเร็ง: ไม่ใช่แค่มะเร็งปอด แต่รวมถึงมะเร็งช่องปาก มะเร็งกล่องเสียง มะเร็งหลอดอาหาร และมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ
- โรคหัวใจและหลอดเลือด: เพิ่มความเสี่ยงของโรคหัวใจขาดเลือด โรคหลอดเลือดสมอง และภาวะความดันโลหิตสูง
- โรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง (COPD): ทำให้หายใจลำบากและคุณภาพชีวิตแย่ลงอย่างต่อเนื่อง
- ปัญหาระบบสืบพันธุ์: ส่งผลต่อสมรรถภาพทางเพศในชาย และความเสี่ยงในการตั้งครรภ์ในหญิง
ควันบุหรี่ส่งผลต่อสุขภาพของคนรอบข้างอย่างไร
คำกล่าวที่ว่า “สูบบุหรี่เท่ากับทำร้ายคนใกล้ชิด” เป็นความจริงที่น่ากลัว เพราะ ควันบุหรี่มือสอง (Second-hand Smoke) มีอันตรายไม่แพ้ผู้สูบโดยตรง ดังนี้
- เด็ก: มีความเสี่ยงต่อโรคหอบหืด การติดเชื้อในหู และพัฒนาการของปอดที่ล่าช้า
- คนท้อง: เพิ่มความเสี่ยงในการแท้งบุตร ทารกน้ำหนักตัวน้อย หรือการคลอดก่อนกำหนด
- คนทั่วไป: ผู้ที่สูดดมควันบุหรี่เป็นประจำมีความเสี่ยงต่อโรคหัวใจและมะเร็งปอดเพิ่มขึ้น แม้ตนเองจะไม่เคยสูบบุหรี่เลยก็ตาม
เลิกสูบบุหรี่แล้ว สุขภาพจะดีขึ้นอย่างไร
ข่าวดี คือ ไม่ว่าจะสูบบุหรี่มานานแค่ไหน การเลิกบุหรี่ก็ยังมีประโยชน์ต่อสุขภาพ ร่างกายเริ่มฟื้นตัวหลังสูบบุหรี่มวนสุดท้าย และความเสี่ยงของโรคต่าง ๆ จะค่อย ๆ ลดลงตามระยะเวลา
ตัวอย่างการเปลี่ยนแปลงของร่างกายหลังเลิกบุหรี่ ดังนี้
- ภายใน 20 นาที อัตราการเต้นของหัวใจและความดันโลหิตเริ่มลดลง
- ภายใน 12 ชั่วโมง ระดับคาร์บอนมอนอกไซด์ในเลือดลดลงสู่ระดับปกติ
- ภายใน 2–12 สัปดาห์ ระบบไหลเวียนเลือดและการทำงานของปอดเริ่มดีขึ้น
- ภายใน 1–9 เดือน อาการไอและหายใจหอบเหนื่อยลดลง
- หลังเลิกบุหรี่ 1 ปี ความเสี่ยงโรคหลอดเลือดหัวใจลดลงประมาณครึ่งหนึ่งเมื่อเทียบกับผู้ที่ยังสูบ
- หลังเลิกบุหรี่ 10 ปี ความเสี่ยงเสียชีวิตจากมะเร็งปอดลดลงได้ประมาณครึ่งหนึ่งเมื่อเทียบกับผู้ที่ยังสูบ
- หลังเลิกบุหรี่ 15 ปี ความเสี่ยงโรคหลอดเลือดหัวใจอาจใกล้เคียงกับผู้ที่ไม่สูบบุหรี่
การเลิกบุหรี่ยังช่วยให้รับรสและรับกลิ่นได้ดีขึ้น หายใจสะดวกขึ้น ออกกำลังกายได้นานขึ้น ลดกลิ่นบุหรี่ติดตัว และช่วยประหยัดค่าใช้จ่ายในระยะยาว
วิธีเลิกบุหรี่อย่างมีประสิทธิภาพและลดโอกาสกลับมาสูบซ้ำ
การเลิกบุหรี่ให้สำเร็จไม่ได้ขึ้นอยู่กับการหยุดสูบเพียงอย่างเดียว แต่ควรมีการวางแผนและปรับพฤติกรรมควบคู่กันไป เพื่อช่วยรับมือกับอาการอยากบุหรี่และลดปัจจัยที่อาจทำให้กลับมาสูบซ้ำ โดยสามารถเริ่มต้นได้จากแนวทางต่อไปนี้
- กำหนดวันที่จะเลิกบุหรี่ให้ชัดเจน เพื่อเตรียมความพร้อมและสร้างเป้าหมายในการเลิกบุหรี่
- หลีกเลี่ยงสิ่งกระตุ้นที่ทำให้อยากสูบบุหรี่ เช่น การดื่มแอลกอฮอล์ การอยู่ใกล้คนสูบบุหรี่ หรือสถานที่ที่เคยสูบบุหรี่เป็นประจำ
- หากเกิดอาการอยากบุหรี่ ให้เบี่ยงเบนความสนใจ เช่น ดื่มน้ำ เคี้ยวหมากฝรั่ง เดินเล่น ออกกำลังกาย หรือทำกิจกรรมที่ช่วยผ่อนคลาย
- ปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์ เพื่อประเมินระดับการติดนิโคตินและรับคำแนะนำเกี่ยวกับวิธีเลิกบุหรี่ที่เหมาะสม เช่น การบำบัดทดแทนนิโคตินหรือการใช้ยาช่วยเลิกบุหรี่
- ดูแลสุขภาพร่างกายและจิตใจ ด้วยการพักผ่อนให้เพียงพอ รับประทานอาหารที่มีประโยชน์ และออกกำลังกายอย่างเหมาะสม
- ขอแรงสนับสนุนจากคนใกล้ชิด เพื่อช่วยให้มีกำลังใจและสามารถรับมือกับช่วงที่อยากกลับไปสูบบุหรี่ได้
- หากกลับมาสูบอีกครั้ง ไม่ควรหมดกำลังใจ ควรทบทวนสาเหตุหรือปัจจัยที่ทำให้กลับมาสูบ และนำมาปรับแผนเพื่อเริ่มต้นเลิกบุหรี่อีกครั้ง
การเลิกบุหรี่อาจดูเป็นเรื่องยาก แต่ด้วยเทคนิคที่ถูกต้องและกำลังใจที่ดี คุณสามารถทำสำเร็จได้
- ตั้งเป้าหมายและเหตุผล: เขียนเหตุผลที่คุณต้องการเลิกไว้ในที่ที่เห็นชัดเจน
- ปรึกษาแพทย์: ปัจจุบันมีตัวช่วยทางการแพทย์ เช่น หมากฝรั่งนิโคติน แผ่นแปะ หรือยาชนิดอื่นที่ช่วยลดอาการอยากบุหรี่ได้
- เลี่ยงสิ่งกระตุ้น: หลีกเลี่ยงสถานที่หรือสถานการณ์ที่เคยทำให้คุณอยากสูบบุหรี่ เช่น งานปาร์ตี้ หรือการดื่มแอลกอฮอล์
- ปรับเปลี่ยนพฤติกรรม: หากรู้สึกอยากสูบ ให้หันไปดื่มน้ำ เคี้ยวหมากฝรั่ง หรือออกกำลังกายแทน
- สร้างเครือข่ายสนับสนุน: บอกครอบครัวและเพื่อนให้รับทราบถึงความตั้งใจของคุณ เพื่อให้พวกเขาช่วยเป็นกำลังใจและไม่ชวนคุณสูบ
